Je zoekt informatie over het componeren van muziek. Wellicht heb je een opdracht van school, of je bent gewoon nieuwsgierig. Mogelijk ben je al een "u" en wilt u meer weten over componeren. Wie je of u ook bent, het doet mij genoegen iemand te mogen begroeten die zich afvraagt wat componeren inhoudt.
Componeren is samenstellen. Je maakt iets en dat doe je door elementen te selecteren en te ordenen. Een voorbeeld: er zijn twaalf houten vormen. Die vormen kun je op elkaar stapelen, maar ook achter elkaar leggen. Niet alle vormen hoeven gebruikt te worden. Als vijf leerlingen hiermee aan de slag gaan, krijg je vijf verschillende resultaten te zien. Die resultaten noemen we composities. De leerlingen hebben, ieder voor zich, een beeld gecomponeerd.
Componeren van muziek is niet veel anders. Je kiest de klanken die je wilt gebruiken en je beslist waar je die plaatst. Je stelt zo een compositie samen. Maar er is een verschil met het gebruik van houten vormen. Je kunt geen klanken vast in de ruimte plaatsen. Een klank op tafel neerleggen, dat kan niet.
Een compositie speelt zich af in de tijd. Het muziekstuk begint en een paar minuten later is het afgelopen. Er is tijd verstreken. Je kunt klanken weliswaar niet op tafel neerleggen, maar je kunt ze wel in de tijd plaatsen. Een zangeres die een zeer hoge noot moet zingen, kan dat niet meteen. Ze zingt liever eerst een tijd in een meer beperkt bereik. Een componist plaatst daarom eerst andere klanken in de tijd en laat vervolgens die noot zingen, na verloop van tijd.
Je kunt van tijd een visuele voorstelling maken. De tijd zelf zie je dan nog niet, maar je kunt er wel beter over nadenken. Zo kun je een tijdlijn gebruiken. Dan trek je op papier, of in gedachten, een rechte horizontale lijn. Als je de tijdlijn vermeerdert, zodat er vijf lijnen evenwijdig aan elkaar lopen, dan heb je een notenbalk getekend. Een notenbalk is in wezen een tijdlijn. Je geeft er op aan, wanneer iets moet gebeuren.
Muziek componeren is een tijdgerelateerde kunstvorm. Als je goed nadenkt, kun je zelf andere kunstvormen noemen die gerelateerd zijn aan tijd. Een voorbeeld is de roman. In een roman worden voorvallen in de tijd geplaatst. Er is sprake van een tijdlijn. Als er een ontknoping plaatsvindt, zoals in een detective-roman, dan tref je die meestal aan vlak voor het einde van de tijdlijn.
We weten nu, dat componeren een zaak is van selecteren (welke klanken) en indelen van een tijdlijn (wanneer gebruiken we een klank), oftewel het ordenen van klanken. Een eenvoudig te omschrijven proces.
Componeren is het ordenen van geselecteerde klanken in de tijd.
Dat is het. Het maakt niet uit, wat voor klanken je gebruikt. Je kunt tonen gebruiken, die je als noten op een notenbalk noteert, of de opnamen van dierengeluiden, waarvan je de weergave in een grafiek aangeeft. Het proces is hetzelfde.
Welke klanken je gebruikt, is afhankelijk van het doel waarvoor je ze nodig hebt. De plaats op de tijdlijn van die klanken evenzeer. Als je spanning op wilt bouwen, kun je op een laag geluidsvolume beginnen. Wanneer je spanning af wilt bouwen, zoals bij een wiegenlied, kun je uiterst zacht eindigen. Gebruik je een klank als van een trompet, dan zul je die in het ene geval later inzetten, in het andere geval later weglaten. Het doel bepaalt het gebruik.
Het is mogelijk om op eenvoudige wijze te componeren. In de moderne populaire muziek worden soms maar een paar klanken gebruikt, ook wel aangeduid als accoorden. Een accoord is een stapeling van tonen, van klanken, en wordt daarmee een klank op zich. Wanneer je maar drie verschillende accoorden gebruikt, is het ordenen van de klanken niet zo moeilijk. Varieer je tevens zo weinig mogelijk in volume, tempo en ritme, dan ontstaat wel een monotoon gedreun. Deze methode wordt veelal (onbewust) toegepast door ongeschoolde muzikanten.
Een componist die professioneel wil werken, kan haast niet zonder een traditionele scholing. Ook als men alleen maar abstracte muziek wil componeren, dan nog zal die muziek aan oude compositie-wetten onderhevig zijn. Daarom leert men aan een conservatorium allereerst de traditionele harmonieleer en het nog oudere contrapunt, twee vakken die bij weinig studenten populair zijn. De studie compositie aan een conservatorium is moeilijk. Maar het componeren later, als men ervaren is, wordt er wel makkelijker door.
Componeren kan dus zowel makkelijk als moeilijk zijn. Daarom hoeft componeren nooit een probleem te worden. De amateur die een liedje wil schrijven, blijft beter op veilig terrein en de geschoolde componist kent en erkent zijn beperkingen - een van de zegeningen van een studie compositie.
Componeren is wel moeilijk, als de componist zich op onbekend terrein begeeft. Wanneer een componist die niet voldoende geschoold is, zich zet aan het schrijven van een werk in de "klassieke" stijl, dan komt hij ernstig in de problemen. Bovendien valt hij binnen de eerste tien maten door de mand. Een geschoold musicus ziet vrijwel meteen dat een amateur aan het werk is geweest.
Ik wil hier wel wijzen op de uitzondering die mogelijk is, namelijk de amateur die door de jaren heen, bijvoorbeeld d.m.v. privé-lessen en zelfstudie, voldoende kennis heeft weten te vergaren om op behoorlijk niveau muziek te kunnen schrijven. In de praktijk blijkt echter, dat een dergelijk pad niet minder energie en tijd vergt dan een studie aan het conservatorium. Tijdwinst boekt men er niet mee, maar het kan een uitkomst zijn voor degenen die geen kans zien een opleiding aan het conservatorium te volgen.
Nee. Bovendien begin je meestal niet als componist. In het algemeen bespeelt men al vele jaren een instrument, alvorens op de gedachte te komen dat componeren een aardige bezigheid zou kunnen zijn. Wat wel van belang is, is ervaring. Componeren moet je vaak en veel doen. Als je de ervaring eenmaal hebt, dan kun je wel voor een lange periode stoppen met componeren. Je verleert het namelijk niet.
Verdien je als componist veel geld?
Een heel klein deel van de traditioneel geschoolde componisten verdient voldoende geld om van te leven. De rest doet er iets bij, meestal lesgeven of spelen in een ensemble of orkest. Als geld verdienen je streven is, kun je beter geen componist worden.
Hierboven staat omschreven wat wezenlijk van belang is, op de paragraaf over geld verdienen na. Er staat wat componeren is (1), of het moeilijk is (2) en wanneer je er mee zou moeten beginnen (3). De meeste vragen zijn terug te voeren tot bovenstaande punten. Maar toch zal ik hier nog afgeleide vragen beantwoorden, vragen die mij in de loop der jaren gesteld zijn. Dit ter verduidelijking.
Tegenwoordig kun je met de computer ook componeren, toch?
Als je begrijpt wat componeren inhoudt, dan besef je dat het niet uitmaakt welke middelen je gebruikt. Het doel is altijd hetzelfde, geordende klanken in de tijd. Maar de vraag wordt meestal gesteld met de achterliggende gedachte, dat je dankzij de computer niets meer hoeft te leren over componeren. Daarom het volgende.
Je kunt een programma gebruiken waarin je stukjes geluid uit een bibliotheek haalt. Die stukjes kun je achter en boven elkaar plaatsen op een tijdbalk. Het resultaat is meestal een modern stukje muziek in een strak ritme. Doorgaans is het resultaat theoretisch gezien in orde. Je componeert echter op een zeer eenvoudig niveau, zoals aangegeven in de eerste paragraaf onder 2. Voor een hobbyist echter kan het gebruik van een dergelijk programma een aangename bezigheid inhouden.
Moet je als componist ook goed zijn in wiskunde?
Wonderkinderen excelleren veelal of in muziek, of in schaken, of in wiskunde. Er zou een verband kunnen zijn. Zelf heb ik onder collega's pure alpha's kunnen ontdekken. Goed in talen en creatieve uitingen, zoals beeldende kunst, maar slecht in wiskunde. Dus, er is mogelijk een verband, maar als je componist wilt worden, hoef je niet goed te zijn in wiskunde.
Heb je veel talent nodig, om goede muziek te kunnen schrijven?
Wat is goed? Tot mijn verbijstering verkopen op computers in elkaar geflanste dansdreuntjes soms zeer goed, terwijl de makers ervan geen idee hebben van wat ze gedaan hebben. Het enige wat de dreuntjes gemeen hebben, is een zeer eenvoudige melodie, veelal opgebouwd uit intervallen (toonsafstanden) die kinderen van nature aanspreken, en een allesoverheersend ritme. De liefhebbers van dergelijke muziek zullen dit goede muziek noemen.
In meer traditionele zin kan een compositie vrij aardig worden, als de maker niet over veel talent beschikt, maar wel over veel kennis. Maar het beste resultaat wordt nog altijd bereikt door de componisten die zowel over veel talent, als over veel kennis beschikken.
Als je al muziektheorie gestudeerd hebt, moet je dan toch nog compositie studeren?
Liefst wel. Als je compositie studeert, leer je muziektheorische vakken als harmonieleer en contrapunt, maar ook instrumentatie, orkestratie, muziekpsychologie, enzovoorts. Maar het belangrijkste onderdeel van een studie compositie is... compositie. Veel kennis aangaande het componeren wordt mondeling overgedragen. Je hebt daarom een maestro nodig, die bereid is hetgeen hij in het verleden heeft mogen leren van een vorige generatie, over te dragen aan jou.
Zijn componisten niet een beetje gek?
Een beetje raar moet je wel zijn, om je te begeven in een zware studie, die uiteindelijk nauwelijks geld oplevert. Daarom wordt jonge componisten meestal geadviseerd om er een ander vak bij te leren, of in ieder geval een bron van inkomsten te zoeken. Er zijn muziekdocenten die het leuk vinden om af en toe te componeren. Maar er zijn ook componisten, die alleen maar willen of kunnen componeren en elke andere bezigheid als een belasting ervaren. Deze categorie componisten heeft het niet makkelijk.
Is het niet beter om geen compositie te studeren, omdat je anders teveel beinvloed wordt?
Deze vraag is mij vaak gesteld en steevast door jonge mensen die geen zin hebben in een studie. Zij willen slechts leuk bezig zijn. Door een bos wandelen, een vogeltje een melodie horen fluiten en dit thuis opschrijven, waarna zij verwachten beroemd te worden.
Meestal stel ik een tegenvraag. Als je geen compositie gestudeerd hebt, hoe weet je dan, dat je niet beinvloed bent? Zo weet je bijvoorbeeld niet of de muziek die je zojuist geschreven hebt, en waarvan jij denkt dat die origineel is, honderden jaren geleden reeds geschreven werd en ook nog veel beter.
Als je compositie studeert, maak je kennis met verscheidene technieken en leer je die beheersen. Als je klaar bent met je studie, weet je wat er geweest is. Wat je met die kennis doet, beslis je zelf. Maar je weet tenminste wat je doet. Als je besluit om muziek in een klassieke stijl te gaan schrijven, zul je trefzeker kunnen werken. Bovendien hou je jezelf dan niet voor de gek. Je maakt een bewuste, door ervaring en kennis ingegeven keuze.
Ik heb geen absoluut gehoor. Zou ik toch kunnen leren componeren?
Of je kunt leren componeren, dat weet ik niet. Je hebt talent nodig, een behoorlijke intelligentie, doorzettingsvermogen, een zekere culturele vorming en ook zou je het Engels en het Duits machtig moeten zijn, omdat niet elk studieboek in het Nederlands beschikbaar is. Maar een absoluut gehoor heb je niet nodig.
Moet een componist zonder instrument kunnen componeren?
Nee. Wanneer een componist het prettig vindt om bijv. aan de piano te componeren, dan is daar niets op tegen. Trap er niet in, als iemand stelt dat het ware talent ook zonder instrument kan componeren. Het is eerder een kwestie van ervaring. En dan nog kan het geluid van een instrument, een componist helpen bij het scheppingsproces.
Als je alleen maar popmuziek wilt schrijven, dan hoef je toch niet veel te leren?
De stijl waarin je schrijft, is doorgaans niet van belang. Als je op professionele wijze muziek wilt schrijven, ongeacht het genre, dan komt een goede opleiding altijd van pas. Wel kun je een opleiding op een wat lager niveau volgen, zoals aan een muziekschool i.p.v. een conservatorium. Hoe eenvoudiger de muziek die je wilt schrijven, des te minder specifieke kennis heb je nodig. Als je bijv. alleen maar liedjes wilt schrijven, waarbij je jezelf op de slaggitaar begeleidt en je de accoorden kant en klaar uit een boekje haalt, dan heb je niet veel kennis nodig.
Hier laat ik het voorlopig bij. Wellicht vul ik de tekst nog aan, in de nabije toekomst. Maar ik hoop dat deze informatie voldoende is, om je enige inzage te verlenen in wat compositie inhoudt.
Rowy